کامنتهای ارزشمند
بعضی از کامنتها متن اصلی را ارزشمند میکند. حسین، دوست و همکارِ من است. دبیر فیزیک است. از دبیرانی که آموزش و پرورش مانندش کم دارد. تعارف نیست و عین واقعیت است. چه متوسطه اول و چه متوسطه دوم، همگی دوستش دارند و توی دو مدرسهای که تدریس میکرد، از نظر ارتباط و تدریس -به گواه دانشآموزان- معلم اول مدرسه بوده است.
کامنت زیر را درباره متن «دیوارنوشتههای مدرسه و کلاس درس» نوشته است:
گاهی چیزی که میبینیم، بخشی از یک روایت است. یک داستان معروف:
ماجرای معروف آبراهام والد (Abraham Wald):
ماجرا مربوط به جنگ جهانی دوم و هواپیماهای نظامی آمریکاست.
این داستان یکی از زیباترین مثالهای خطای آماری در تاریخ علم است و به مفهومی به نام سوگیری بقا (Survivorship Bias) مربوط میشود.
ماجرا چه بود؟ در جریان جنگ جهانی دوم، نیروی هوایی آمریکا با مشکل بازگشت هواپیماهای بمبافکن از مأموریتهای جنگی مواجه بود.
هواپیماهایی که برمیگشتند، آثار اصابت گلولههای زیادی روی بدنه، بالها و قسمتهای مختلفشان داشتند.
ارتش تصمیم گرفت قسمتهایی را که بیشترین اصابت گلوله را داشتند، با زره بیشتری تقویت کند.
اما یک ریاضیدان و آماردان به نام آبراهام والد با این تصمیم مخالفت کرد!
استدلال عجیب آبراهام والد
والد گفت: اتفاقاً باید قسمتهایی را تقویت کنید که روی هواپیماهای برگشته، کمترین آثار اصابت گلوله را دارند!
چرا؟ استدلالش این بود: هواپیماهایی که به بالها و بدنهشان گلوله اصابت کرده بود، همچنان توانسته بودند به پایگاه برگردند.
اما هواپیماهایی که به قسمتهای حیاتیشان آسیب رسیده بود، احتمالاً سقوط کرده بودند و اصلاً فرصتی برای بررسی آنها وجود نداشت.
بنابراین، ما فقط هواپیماهای سالممانده را بررسی کرده بودیم، نه هواپیماهایی را که بازنگشته بودند!
در واقع، نبودن سوراخ گلوله در یک قسمت لزوماً به معنای امن بودن آن قسمت نبود؛ حتی ممکن بود نشاندهنده حساسیت و اهمیت حیاتی آن قسمت باشد.
چرا این موضوع از نظر آماری مهم است؟
نام این پدیده سوگیری بقا است.
یعنی ما فقط نمونههایی را بررسی میکنیم که از یک اتفاق جان سالم به در بردهاند و نمونههای حذفشده از بررسی را نادیده میگیریم.
چند مثال امروزی:
۱. تصور کنیم فقط افراد موفق را بررسی کنیم و ببینیم چه عادتهایی داشتهاند. ممکن است هزاران نفر دیگر همان عادتها را داشتهاند، اما موفق نشده باشند.
۲. تصور کنیم فقط شرکتهایی را بررسی کنیم که ۵۰ سال دوام آوردهاند و نتیجه بگیریم روش مدیریتی آنها همیشه موفق است؛ درحالیکه شرکتهای شکستخورده را نادیده گرفتهایم.
۳. فقط دانشآموزان رتبهبرتر را بررسی کنیم و تصور کنیم روش مطالعه مشترک آنها حتماً عامل موفقیتشان بوده است.
یک نکته تاریخی جالب
آبراهام والد در سال ۱۹۴۳ این تحلیل را در قالب پژوهشهای گروه تحقیقات آماری دانشگاه کلمبیا انجام داد.
البته روایت معروفی که میگوید او دقیقاً در جلسهای جمله «زره را جایی بگذارید که سوراخ نیست» را بیان کرد، مستند تاریخی قطعی ندارد؛ اما اصل تحلیل آماری او کاملاً مستند است.
و شاید مهمترین درس این داستان این باشد:
گاهی اطلاعاتی که در اختیار داریم، بهاندازه اطلاعاتی که نداریم اهمیت ندارند؛ بلکه حتی ممکن است اطلاعات غایب، مهمترین بخش مسئله باشند!